Editorische Vorbemerkung

Transcription from Urb. gr. 49, ff. 16r–18v.
Missing accents are supplied, while general punctuation has not been consistently adjusted to the modern usage.

In Metaph. II commentarium

Kapitel 1

εἰς τὸ α´ ἔλαττον ἐξηγήσις
1
Metaph. II

τοῦτο τὸ βιβλίον Πασι | κράτους φα(σίν) τινες ὑιοῦ βοναίου τοῦ Ῥόδ(ίου), ὃς ἦν ἀδελφὸς Εὐδήμου. | ἀκροατὴς δὲ γέγονεν Ἀριστοτέλους: τίθησιν ἀπορίας τινὰς ἐν | τῷ β´ καὶ δόξειεν ἂν διαταῦτα ὅτι περιττὸν τὸ μικρὸν α´· | ἅτε τὴν συνέχειαν διακόπτον. οὐ μὴν, ἀλλὰ λέγει τί περὶ ὧν ἐν | ταῦθα προτίθεται καὶ ἐν τῷ ἐλάττονι α´· ζητεῖ γὰρ καὶ ἐν τούτῳ | περὶ τῶν ἀρχῶν καὶ οὕτως ἐπισυνάπτει τὰς ἀπορίας, ὡς | ἐντεῦθεν εὐπορωτέρους γενέσθαι, τῶν ἐν τοῖς ὑστέροις ἀπο | ρουμένων ἡμᾶς :-
2
Metaph. II, 993a 30

ἡ περὶ τῆς ἀληθ(είας) θεωρ(ία):-

ἡ θεωρητικὴ | φιλοσοφία ἧς τέλος ἀλήθ(εια), τῇ μὲν χαλεπή ἐστι, καὶ διατοῦτο σε | μνὴ καὶ ζητητέα ὁπόση δύναμις, τῇ δὲ ῥᾳδία, καὶ διατοῦτο | οὐκ ἀπαγορευτέον ζητοῦντας ἡμᾶς τὰ αὐτῆς.
εἶτα κατασκευά | ζει τὰ τοιαῦτα· χαλεπὴ μὲν, ὅτι πολλῶν εἰπόντων περὶ αὐτῆς, | οὐδεὶς ἠδυνήθη ἀξίως εἰπεῖν· ῥᾳδία δὲ, ὅτι οὐδεὶς ἀπο | τυγχάνει, ἀλλὰ λέγει τι περὶ τῆς φύσεως αὐτῆς,|16v | εἰ καὶ ὁ μὲν πλέον, ὁ δ'ἔλαττον.
καὶ ὅτι καθ'ἕνα μὲν μικρὸν μὲν ἢ οὐδὲν | τῶν αὐτῶν θηρεύεται, ἐκ πάντων δὲ τὸ μέγεθος τῆς γνώσεως γίνεται | καὶ τόσον μέγεθος, ὥστε πάντας ἐπιτυγχάνειν αὐτῆς καὶ μηδένα | ἁμαρτάνειν· κ(α)τ(ὰ) τὴν παροιμ(ί)αν· 'τίς ἂν θύρας ἁμάρτοι' , ἥτις εἴληπται ἐκ | τῶν τοξοτῶν τῶν ἐχόντων θύραν σκοπὸν. καὶ οὕτω μὲν καθολικῶς | τὸ ῥᾴδιον αὐτῆς ἐστι· τὸ δὲ ὁλοτελῶς καὶ συγκεχυμένως ἔχειν τὸ | ὅλον τῆς ἐπιστήμης καὶ μέρος μὴ δύνασθαι, τὸ χαλεπὸν δηλοῖ.
| σως δὲ ἡ χαλεπότης ἔστι μὲν καὶ τοῦ πράγματος, ἔστι δὲ καὶ ἐξ ἡ | μῶν αὐτῶν· ἐντεθραμμένων τῷ σκότει τῶν αἰσθητῶν καὶ πρὸς | 10 τὸ τῶν νοητῶν καὶ ἐπιστημονικῶν φέγγος ἀμβλυωπούντων, ὡς | αἱ νυκτερίδες ἔχουσιν, ὥστε μὴ μόνον τοῖς ἀξιολόγοις φιλοσόφοις | ὧν ταῖς δόξαις κοινωνήσαιμεν χάριν ἔχειν ἄξιον, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἐ | πιπολαιότ(ε)ρον ἁψαμένοις τῆς φιλοσοφίας. καὶ γὰρ αὐτοὶ συμβάλλονται | ἀσκοῦντες τὴν ἕξιν ἡμῶν καὶ γυμνάζοντες πρὸς ἀλήθειαν. εἰ | μὲν γὰρ Tιμόθεος μὴ ἐγένετο, τὴν ἀκριβῆ μελοποιίαν οὐκ εἴχομεν· | οὐκ ἂν δὲ Tιμόθεος, εἰ μὴ Φρύνις ὁ ἐπιπολαιότ(ε)ρον τῆς τέχνης ἁψά | μενος· οὕτως ἐστι καὶ περὶ ἐπιστήμης εἰπεῖν. ὁρθῶς δὲ καὶ ἡ φιλοσοφία | ἐπιστήμη τῆς ἀληθείας λέγεται· τέλος γὰρ θεωρητικῆς ἀλήθεια, ὡς | πρακτικῆς τἀγαθὸν, πλὴν καὶ οἱ πρακτικοὶ τὸ αἴτιον αὐτῶν | (οἶμαι δὲ λέγει τὸ τελικὸν) πῶς ἔχει σκοποῦσι καὶ εἰ μὴ καθ΄αὑτὸ ἐστὶν | ὥστε τοῦ θεωρητικοῦ, ἀλλὰ πρός τι καὶ δι΄ἄλλο:
3
Metaph. II, 993b 23

οὐκ ἴσμεν δὲ | τὸ ἀληθές:-

οὐκ ἄλλως ἔχομεν τὸ ἀληθὲς εἰ μὴ τὸ διατί καὶ τὴν | αἰτίαν ἔχομεν· ἕκαστον δὲ καθ΄ὃ τοῖς ἄλλοις ὑπάρχει, μάλιστα αὐτὸ | τῶν ἄλλων. ὥσπερ θερμὸν μάλιστα τὸ πῦρ τῶν ἄλλων, καθ΄ὃ τὰ | ἄλλα θερμὰ λέγονται, καὶ οὐ τοῦτο κατ΄ἐκεῖνα θερμὸν· τοῦτο δὲ λέγει | καὶ συνώνυμον ἐκείνοις κατὰ τὸ θερμὸν. ὥστε ὡς ἔχει τὸ πρᾶγ | μα ὅτι μάλιστά ἐστιν τῶν ἄλλων, οὕτως ἔχει καὶ οὗ περὶ αὐτὸ ἀλήθ(ειαν) | μάλιστα· διὸ τὰς τῶν ἀεὶ ὄντων ἀρχὰς, ἀναγκαία ἀεὶ εἶναι ἀληθεστάτας· |17r | κατ΄ἐκείνας γὰρ καὶ ταῦτα ἔχουσι τὸ ἀεὶ εἶναι:
4
Metaph. II, 994a 1

ἀλλὰ μὴν

ἐντεῦθεν δεικνύει ὅτι ἀρχή ἐστι καὶ οὐκ ἐπ΄ἄπειρον τὰ αἴτια | οὔτε ἐπ΄εὐθυωρίαν οὔτε κατ΄εἶδος καὶ σχήματα. καὶ πρῶτον περὶ | τῆς ὕλης λέ(γ)ει ὅτι οὐκ εἰς ἄπειρον ἴησιν οἷον σάρκα μὲν ἐκ γῆς, | γῆν δ΄ἐξ ἀέρος καὶ τοῦτον ἐξ ἄλλου. ἀλλ΄οὐδὲ τὸ ποιητι(κ)ὸν τοιοῦτον εἰς | ἄπειρον, ὁμοίως οὐδὲ τὸ τελικὸν εἰς ἄπειρον ἴησι, τὸν αὐτὸν | δὲ τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ εἰδικοῦ.
οὐκ ἄπειρα γὰρ τὰ μέσα, ὧν | ἐστιν ἕτερον πρότερον, οὐδ΄αἰεὶ πρότ(ε)ρον, ἀλλὰ στήσεται καὶ ἡ κατασκοπὴ. | ὅτι τοῦ εἶναι τὸ πρῶτον κατὰ τοῦ ἐσχάτ(ου) τριῶν ὄντων, τὸ πρῶ | τον ἐροῦμεν αἴτιον· τὸ γὰρ τελευταῖον οὐδενὸς (τοῦτο γὰρ ὧν ἕτερον | αἰτιατὸν δι΄ἑτέρου αἰτίου), ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ μέσον - δηλονότι | τὸ προσεχὲς τῷ ἐσχάτῳ - ἑνὸς γὰρ τοῦ ἐσχάτου αἴτιον.
| γοῦν ἐγένετο ἐπὶ τῶν τριῶν, τοῦτο καὶ ἐπὶ πολλῶν μέσων γενή | σεται· εἰ γοῦν τὸ πρότ(ε)ρον ἔστιν αἴτ(ιον) ἐσχάτῳ, σταθήσεται πάντως· | οὐδὲν γὰρ διαφέρει ἓν ἢ πλείω εἶναι τὰ μέσα καὶ τὰ αἴτ(ια), ἢ πε | περασμένα ἢ ἄπειρα.
καὶ πῶς οὐ διαφέρει εἰ ἄπειρα ἢ πάν | τως, πρὸς τὸ δεῖξαι ὅτι σταθήσεται εἰς ἄπειρον; εἰ γὰρ πε | περασμένα, τὸ πρότερον μέσον ἐσεῖται αἴτιον τῷ ἐσχάτῳ· | εἰ δὲ ἄπειρα, τῶν ἀπείρων ἄλλου ἄλλο πρότερον ἀεὶ (οὗτος γάρ ἐ | στιν ὁ τρόπος τοῦ ἀπείρου, τὸ μὴ στῆναι ποτὲ)· οὐδέποτε εὑρε | θήσεται τὸ αἴτιον. ὁμοίως τούτοις καὶ ἐπὶ τὸ κάτω οὐκ εἰς | ἄπειρον βαδιεῖται, ὡς ἐκ τοῦδε τόδε ἀεὶ:
5
Metaph. II, 994a 22

διττῶς γὰρ γί(νεται) τὸ:

εἶτα διασαφεῖ ὅτι διττως τὸ 'ἐκ τοῦδε'· ἢ τόδε μετὰ τόδε, ὡς τὸ ' πιόμενα | ἐκ βοτάνης ' καὶ Ὀλύμπια ἐξ Ἰσθμίων . καὶ ἐκ παιδὸς ἀνὴρ, ἀλλ΄αὐ | τοῦ τούτου μεταβάλλοντος, ὅτι ἕν ἐστι τὸ ὑποκείμενον, ἐκεῖσε δὲ | δύο, ὡς ἐξ ὕδατος ἀὴρ. καὶ τέως τὴν διαφορὰν τοῦ τοιοῦτου τίθησιν | οὐ πρὸς πᾶν ἐκεῖνο τὸ 'ἐκ τοῦδε', ἀλλὰ πρὸς τὸ ὕστερον τὸ 'ἐκ παιδὸς | ἀνὴρ'· τοῦτο γὰρ ἔχει πρὸς ἐκεῖνο πολλὴν τὴν ὁμοιότητα. δια | φέρει γοῦν ἐκ παιδὸς ἄνδρα γενέσθαι πρὸς τὸ ἐξ ὕδατος ἀέρα, ὅτι |17v | τὸ μὲν ἐκ τοῦ γινομένου γεγονός ἐστιν ἢ ἐκ τοῦ ἐπιτελουμένου τετελεσμένον | (μεταξὺ γάρ ἐστιν ὥσπερ τοῦ εἶναι καὶ τοῦ μὴ εἶναι ἡ γένεσις, | οὕτως καὶ τὸ γινόμενον τοῦ ὄντος καὶ τοῦ μὴ ὄντος· ὁ γὰρ μανθάνων | οὔτε ἐν τῇ ἀγνοίᾳ ἕστηκεν οὔτε ἐν τῇ ἐπιστήμῃ), τὸ δὲ φθειρομέ | νου θατέρου γίνεται θάτερον.
διὸ ἐκεῖ μὲν οὐκ ἀνακάμπτει· πῶς | γὰρ ἐκ τῆς γενέσεως γένοιτ΄ἂν γιγνόμενον; ἀλλὰ γεγονὸς, ἔκ το | τε ὑπάρχει καὶ οὐκ ἀνακάμπτει πρὸς τὸ γίνεσθαι ποτὲ· οὕτω | καὶ ἐκ τοῦ πρωῒ ἡμέρα, οὐδὲ ἐκ φθειρομένου οὐδὲ ἀνακάμπτει. | τὸ δ΄ἐξ ἀέρος ὕδωρ ἀνακάμπτει. ἀμφοτέρως γοῦν ἀδύνατον ἐ | π΄ἄπειρον ἰέναι τὰ στοιχ(εῖα) ἐπὶ τὸ κάτω τοῦ ἄνω ἔχοντος ἀρχὴν· τῶν | μὲν γὰρ ὄντων μεταξὺ τέλος ἐστὶν, ἐν ᾧ σταίη ἂν τὸ γενόμενον καὶ | οὐκ ἀνακάμψει· τὰ δὲ στοιχ(εῖα) εἰ καὶ ἀνακάμπτουσιν, ἀλλ΄εἰς ἄλληλα, | ὅθεν οὐκ ἄπειρα, ἅμα δὲ καὶ ἀδύνατον τὸ πρῶτον φθαρῆναι εἰς ἄλλο, | δηλονότι ἀρχοειδέστερον.
ἐδείχθη γὰρ ὅτι οὐκ ἄπειρος ἐπὶ τὸ ἄνω | ἡ γένεσις· πῶς γὰρ τὸ ἀΐδιον φθαρείη:-
6
Metaph. II, 994b 9

ἔτι δὲ τὸ οὗ ἕνεκα τέ

ἐπιχειρεῖ καὶ τὸ τελικὸν αἴτιον δεῖξαι ὅτι καὶ αὐτὸ οὐκ εἰς ἄ | πειρον πρόεισιν, ὥσπερ ἄρα καὶ τὸ ὑλικὸν. ὥστε εἰ μὲν ἔστι τέλος, | οὐκ ἄπειρον· εἰ δὲ ἄπειρον, τέλος, κατὰ τὸν ἐκ διαζευκτικοῦ | ὑποθετικὸν. ἀλλ΄οἱ τὸ ἄπειρον τιθέντες λανθάνουσι τὴν φύ | σιν τοῦ ἀγαθοῦ ἐκ τῶν ὄντων ἐξαιροῦντες. τὸ τέλος τούτοις οὐ δι | δόντες, οὐδὲ μὴν τὸ ἀγαθὸν. καίτοι γε οὐδέ τις ἐγχειρήσει πρά | ττειν νοῦν ἔχων, εἰ μὴ θαρροίη ἥξειν εἰς τέλος:-
7
Metaph. II, 994b 17

ἀλλὰ μὴν | οὐδὲ τὸ τί ἦν εἶναι:-

μεταβαίνει καὶ ἐπὶ τὸ εἰδικὸν· ἐπεὶ | δὲ τὸ εἰδικὸν ὁριστικόν ἐστιν, οὐ χρὴ ὁρισμὸν ὁρισμοῦ ζητεῖν. | ἡνίκα γὰρ εὐπορήσωμεν πρότ(ε)ρ(ον) καὶ ἀρχοειδέστ(ε)ρ(ον) ὁρισμοῦ, ὁ ὑστερος | οὐκ ἔσται· ἐπεὶ δὲ τὸ πρῶτον οὐκ ἔσται, οὐδὲ τὸ ἐχόμενον καὶ οὕτως | φροῦδον ἅπαν τὸ εἰδικὸν:
8
Metaph. II, 994b 20

ἔτι τὸ ἐπίστασθαι:

ἔτι ἀναιροῦ | σιν τὴν ἐπιστήμην οἱ οὕτω λέγοντες· οὐ γὰρ οἷόν τε εἰδέναι πρὶν εἰς | τὰ ἀρχοειδέστερα ἔλθῃ. ταῦτα γάρ φησιν ἄτομα ὡς ἀναπό|18r | δεικτα· πῶς γὰρ νοήσει, ἐπεὶ οὐκ ἄλλως καταλήψεται τὰ οὕτως | ἄπειρα; οὐ γὰρ ὅμοιον τοῦτο τὸ ἐπὶ τῆς γραμμῆς· ἐπὶ γὰρ ταύτης | οὐχ΄ἵσταται ἡ διαίρεσις· νοῆσαι δὲ οὐκ ἔστι γραμμὴν μὴ στήσαντα. | φρούδη γὰρ πᾶσα γένοιτο ταῖς τομαῖς, καθὼς ἠπόρει ἐν τῷ περὶ γενέσ(εως) | καὶ φθορᾶς.
διόπερ ὁ διεξιὼν τὴν κατὰ τὴν ὕλην ἄπειρον | γραμμὴν, οὐκ ἀριθμεῖ τὰς τομὰς ἐνεργ(είᾳ), οὐδέποτε γὰρ διεξέλθοι | οὕτως αὐτὴν διεξιὼν, ἀλλὰ κατ΄ἀθρόαν τὰ μόρι(α) δίεισιν· ἐπὶ δὲ | τῶν αἰτίων, τὸ ἄπειρον ἐνεργ(είᾳ) ὀφείλει εἶναι:-
9
Metaph. II, 994b 25–26

ἀλλὰ καὶ τὴν ὕλην:-

| τοῦτο ἄπειρον ἄγνωστον εἶναι τῇ αὐτοῦ φύσει παρατίθεται | σημεῖον τὴν ὕλην, ἐπεὶ δοκεῖ κατὰ τὸν αὐτῆς λόγον ἄπειρος | εἶναι, ἀσχημάτιστος οὖσα καὶ οἰκεῖον πέρας οὐκ ἔχουσα.
λέγει | οὖν ὅτι οὐκ ἔχει ἰδίαν ὑπόστασιν κατὰ τὸ ἄπειρον αὐτῆς, ἀλλ΄ἐ | πεὶ ἀεὶ ἐν ῥύσει ἐστὶ καὶ κινουμ(έν)η καὶ ἀεὶ μετὰ σχήματος, δυ | νάμει μὲν ἔχει τὸ ἄπειρον, οὐκ ἐπιστητὴ δὲ ἀλλὰ δοξαστὴ ἐστὶ, | καὶ νόθῳ λογισμῷ μὲν κ(α)τ(ὰ) Πλά(τωνα), ἀναλογ(ίᾳ) δὲ γνωστὴ κ(α)τ(ὰ) τὸν Ἀριστοτ(έ)λ(ην) | ἐστὶν.
ὥστε ποτὲ οὐκ ἔχει ἐνέργ(είᾳ) τὸ ἀπείρῳ εἶναι, ὅτι ἁπλῆ οὐ | φαίνεται, ἀλλ΄ἀεὶ μετὰ σχήματος. ἐπὶ γὰρ τῶν ἁπλῶν καὶ ἀσω | μάτων, ταὐτὸν τὸ πρᾶγμα καὶ τὸ εἶναι αὐτῷ· ψυχὴ γὰρ καὶ τὸ ψυχῇ | εἶναι ταὐτὸν . ἐπὶ δὲ τῶν ἐν ὕλῃ διαφέρει· ἄλλο γὰρ ἄν(θρωπ)ος καὶ ἄλ | λο τῷ ἄν(θρώπ)ῳ εἶναι, ὥστε μὴ ποτὲ τῆς ὕλης ἁπλῆς οὔσης, | οὐδὲ τοῦτο συμβήσεται· εἰ δὲ μὴ, ὅταν λέγωμεν αὐτὴν ἀπείρῳ | εἶναι ὡς ἁπλῆν καὶ εὑρίσκωμεν αὐτὴν μετὰ σχήματος σύν | θετον, οὐχ ἕξει τὸ ἄπειρον, ἀλλὰ μὴν ἐπεὶ κατ΄εὐθυωρ(ίαν) οὐκ εἰσὶν | ἄπειρα, οὐδὲ πλήθει.
ἀλλ΄οὐδὲ κατ΄εἶδος ἄπειρά εἰσι· τὰ | γὰρ κατ΄ἐνέργ(ειαν) ἄπειρα, ἄγνωστα· τὰ δὲ κατ΄εἶδος ἄπειρα ἐνεργ(είᾳ), ὥσ | τε εἰ δὲ ταῦτα, καὶ τὰ ἐκ τούτων, τὸ δὲ ἄπειρον κ(α)τ(ὰ) | τὴν πρόσθεσιν καὶ τὰ ἑξῆς. οὕτω νοητέον ὅτι πᾶσα νοήσις, περί | ληψίς τις οὖσα, ἐν χρόνῳ πεπερασμ(έν)ῳ γί(νεται), ὥστε οὐκ ἔστι |18v | διεξελθεῖν ἐν πεπερασμένῳ τὰ ἄπειρα:-
10
Metaph. II, 995a 1

ὡς γὰρ εἰώ | θαμεν:-

διὰ τούτων τινὲς τῶν τοιούτων ἀκροαταὶ λόγων εἶ | ναι δύνανται· οἷς γὰρ εἰθίσμεθα, τούτοις προσέχομεν. καὶ | δηλοῦσιν οἱ νόμοι οἷς εἰθίσμεθα, ὅτι προσέχομεν εἴ τι λέγουσιν.
| εἶτα τὴν διαφορὰν τῶν ἀκροατῶν λέγει· οἱ μὲν ζητοῦσιν οὕτως, οἱ δὲ οὕτως· τὸ δὲ συνείρειν ἀντὶ τοῦ ἀκολουθεῖν ἢ μικρολογ(ίᾳ) | λογίζονται τὸ ἀκριβολογεῖσθαι, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς συναλλάγμα(σι). | ἄτοπον γὰρ περὶ ἐπιστήμης ζητεῖν καὶ ἅμα περὶ τοῦ τρόπ(ου) ταύτης | πῶς ἀναλαμβάνεται πλὴν τὴν ἀκριβολογ(ίαν). οὐκ ἀπαιτητέον ἐν τοῖς | φυσικοῖς, ἀλλ΄ἐν τοῖς ἀΰλοις.
διὸ ζητητέον ἐν ἐκείνοις τίς ἡ φύσις | καὶ δῆλα ἔσται περὶ ὧν ἡ φυσικὴ λέ(γει)· εἰσὶ δὲ τὰ ἐν κινήσει καὶ ἔνυλα | καὶ ἐκ τούτων διακρίνονται τὰ φυσικὰ τῶν παρόντων. καὶ ἔχομεν σκοπεῖν | εἴπερ μιᾶς ἐπιστήμης ἢ πλειόνων αἴτια καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν | τε φυσικῶν καὶ τῶν ὑπὲρ φύσιν θεωρεῖν:-

Bibliographie

  1. Jaeger 1957